Bu yazıda, gelir veya meslek ile ölçüldüğü haliyle, uzun vadede nesiller arası sınıf hareketliliğini inceleyeceğim.

Nesiller Arası Gelir ve Sınıf Hareketliliği

İktisatta uzun süre boyunca nesiller arası sınıf hareketliliği, iki nesil üzerinden (i.e, ebeveyn-çocuk) incelendi. Bu standart yaklaşımın örneği olarak, (Biagi ve Stuhler, 2018), farklı ülkelerde baba-oğul gelir korelasyonları üzerinden sınıf hareketliliğini ölçüyor. Görülebileceği üzere, baba ve oğul geliri arasındaki ilişki düşük-orta seviye arası.

Bu yaklaşımın bilgilendirici yanı mevcut ve reel bir ilişkiyi yakaladığına şüphe yok. Fakat bununla beraber, nesiller arası sınıf/gelir hareketliliğini uzun vadeli (genellikle yüz yıl veya üzeri bir zaman dilimini içeren), devlet kayıtları üzerinden inceleyen farklı bir yaklaşım da mevcut. Bu yaklaşımın ilk örneklerinden biri (Clark, 2012). Gregory Clark, İsveç’te gerçek sınıf hareketliliğini ölçmek için yüksek sınıflarda (elitler, baronlar vb.) ve düşük sınıflarda yaygın soyadlarını derliyor ve bu soyadlarının farklı demografik kayıtlarda (devletin gelir kayıtları, avukat, doktor odaları vb.) temsiliyetlerini 300 yıl boyunca takip ediyor. Çalışmanın özeti aşağıdaki tabloda veriliyor. Görülebileceği üzere, uzun vadede sınıflar oldukça sabit. Dedesi elit meslekten olanlar elit meslekten olmaya, düşük meslek grubundan gelenler düşük olmaya devam ediyor. Bu çalışmaya göre, İsveç’te sınıflar arası sınıf korelasyonu uzun vadede .75-80 civarında.

(Clark ve Cummins, 2015), İngiltere ve Galler’de İngiliz veraset kayıtlarında nadir rastlanan soyadları üzerinden varlıklı ve yoksul ailelerin gelir durumlarını beş nesil boyunca (1858-2012 arasında) izliyor ve yüksek ve düşük gelirli ailelerin ortalama gelire yaklaşma hızını (bkz: ortalamaya gerileme) inceliyor. Tablodan görülebileceği üzere, varsıllık hareketliliği hem yoksullar hem de yüksek gelirliler için görece düşük (varsıllık istikrarı .72), yani İngiltere’de bu beş nesil boyunca farklı sınıflardaki insanların varsıllık durumları 18. yüzyıldan 21. yüzyıla ciddi bir değişim göstermiyor.

(Barone ve Mocetti, 2021), Floransa vergi kayıtları üzerinden 1427-2011 arasında sosyoekonomik statü hareketliliğini inceliyor. Tablodan görülebileceği üzere, 2011’de en yüksek gelire sahip soyismler, altı nesil önce de en yüksek gelir grubunda. Ortalamadan düşük gelir soyisimleri, bugün de ortalamanın altında. İkinci ve üçüncü tablolarda da ataların şimdiki neslin gelirine etkisi okunabilir. Basitçe, gelir esnekliği 0.02-.03 civarında, yani atanın geliri şimdiki neslin gelirini hemen hemen aynı öngörüyor –bu da Floransa’da sosyoekonomik statünün uzun vadede neredeyse sabit olduğu anlamına geliyor.

Gregory Clark, The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility (2014) kitabında, Japonya’da samuray ve kazokuların (geniş Japon aristokrat grubu) prestijli meslek ve eğitim kurumlarındaki göreli temsili üzerinden nesiller arası geçişkenliğini inceliyor ve nesiller arası statü korelasyonunu .70-90 arası buluyor. 100 sene öncenin elitleri, bugün de elitliğe devam ediyor.

Aynı şekilde, Şili’de 1850-2004 arasında nesiller arası sınıf korelasyonunu yaklaşık .80 buluyor. Şili’de de sınıflar arası hareketlilik uzun vadede görece sabit.

(Nye et al., 2016), aynı metodolojiyle devrim sonrası Rusya’yı inceliyor ve devrim öncesinde, sırasında ve SSCB dağıldıktan sonra doğmuş nesillerde elit soyisimlerin elit kurumlarda temsiliyet oranına bakıyor ve 1910-2015 arasında nesiller arası sınıf hareketliliğini .63 olarak buluyor. Komünist devrim, reformlar, dağıtımlar, tüm toplumsal ve ekonomik yaşamın baştan aşağı değişmesi bile sınıf hareketliliğini önemli biçimde etkileyemiyor.

(Bukowski et al., 2021), Macaristan’da 1949 komünist devrim sonrası ve 1989 sonrası serbest piyasa döneminde nesiller arası sınıf hareketliliğini karşılaştırdığında, siyasi rejimlerin sınıf hareketliliğine ciddi bir etkisinin olmadığını buluyor. İki dönemde de nesiller arası sınıf korelasyonu 0.6-0.8 arasında.

(Alesina et al., 2022), komünist devrim öncesi ve sonrası Çin’de elitlerin (toprak sahibi veya zengin çiftçiler) durumunu incelediğinde, devrim reformlarına ve yeniden dağıtımlara rağmen, elit ailelerden gelenlerin Çin tekrar meritokratikleşmeye başladıktan sonra, devrim önceki varsıllıklarına geri döndüğünü buluyor.

(Guirkinger et al., 2022), Kırgızistan’da, 1910 öncesi kabile refahının, yüz sene sonrası için, bu kabilelerden gelen ailelerin gelirlerini ve eğitim seviyelerini öngördüğünü buluyor. Sovyetlerden önce varsıl olan kabilelerden gelen aileler, bugün de varsıllar.

(Hanley, 2004), Doğu Avrupa ülkelerinde post-komünizmin, komünizm öncesi mülkiyet ilişkilerini tekrar ortaya çıkarıp ortaya çıkarmadığını inceliyor ve 1948’te mülk (daire/ev, arazi ve diğer mülkler) sahibi olmanın, 1993’te de mülk sahipliğini öngördüğünü buluyor. Komünizm öncesinde mülk sahibi olanların komünizm sonrasında mülk sahibi olma olasılığı yüksek.

(Boustan, 2019), Amerika Birleşik Devletleri’nde, köleliğin kaldırılmasının, köle ve plantasyon sahiplerinin çocuklarına etkisini inceliyor. Köleliğin kaldırılmasının köle sahiplerine zararı yüksek olmasına ve varsıllıklarına etki etmesine rağmen, köle sahiplerinin çocukları maddi refah bakımından kölelik dönemine dönüyorlar. Bu, köle sahiplerinin tarla ve mülklerine el konulduğu, yani fiziksel sermayelerinin ellerinden alındığı durumlarda dahi geçerli.

Şimdiye kadarki çalışmalardan görülebileceği üzere, maddi refah uzun vadede ölçüldüğünde görece sabit, sosyoekonomik statü nesiller arasında düşük bir esnekliğe sahip. Yüksek sosyoekonomik statüdekilerin çocukları da yüksek sosyoekonomik statülü olma eğiliminde, hakeza yoksulların çocukları da. Peki, yoksul ailelere yüklü/ciddi miktarda para geldiğinde bu sonraki nesli etkiliyor mu? Yani, “şans” ile varsıllık sahibi olmakla genetik ve sosyal aracılarla varsıllığa sahip olmak arasında fark var mı?

(Cessarini et al., 2016), İsveç’te yüksek piyango/ikramiye ödülü kazanan ailelerin varsıllığını ve bu piyangonun çocuklarına etkisini inceliyor. İkramiye kazananlar, kazandıkları paranın çoğunu uzun vadede harcıyor. 

Dahası, bu para çocuklarının sağlığına veya bilişsel ve bilişdışı kabiliyetlerine, okul başarılarına vb. etki etmiyor. İstatistiksel olarak anlamlı olan az sayıdaki değişimden biri, ikramiye kazananların çocuklarının hastaneye kaldırılma ihtimalinin daha yüksek olması.

Benzer bir ikramiye çalışması da, (Bleakley ve Ferrie, 2016). Çalışma, 1832’de ABD’nin Georgia eyaletinde gerçekleşen Cherokee Arazi İkramiyesi’ni bahis alıyor. Bu ikramiyeye Georgia’daki tüm yetişkin erkekler katılabiliyor ve kazananlara, zamanın ortalama geliri değerinde arazi veriliyor. Yazarlar, ikramiyenin, kazananların çocukları ve torunları üzerine etkisini incelediğinde, ikramiye kazanmanın gelecek nesillerin eğitim, meslek ve doğurganlıklarına herhangi bir etkisi olmadığını buluyor.

Öyle görünüyor ki, “rastgele varsıllık şoku”nun gelecek nesiller üzerine bir etkisi yok, bu da şans eseri zenginliğin, aileden-gelen-zenginlikten niteliksel olarak farklı olduğuna ve farklı temelleri olduğuna işaret ediyor.

Kaynakça

Alesina, A., Seror, M., Yang, D. Y., You, Y., & Zeng, W. (t.y.). Persistence Despite Revolutions. 118.

Barone, G., & Mocetti, S. (2021). Intergenerational Mobility in the Very Long Run: Florence 1427–2011. The Review of Economic Studies, 88(4), 1863-1891. https://doi.org/10.1093/restud/rdaa075

Bleakley, H., & Ferrie, J. (2016). Shocking Behavior: Random Wealth in Antebellum Georgia and Human Capital Across Generations*. The Quarterly Journal of Economics, 131(3), 1455-1495. https://doi.org/10.1093/qje/qjw014

Biagi, F., Stuhler, J. (2018). A review of intergenerational mobility and its drivers. Publications Office. https://data.europa.eu/doi/10.2760/610312

Boustan, L. P. (2019). The Intergenerational Effects of a Large Wealth Shock: White Southerners After the Civil War. 65.

Bukowski, P., Clark, G., Gáspár, A., & Pető, R. (2021). Social Mobility and Political Regimes: Intergenerational Mobility in Hungary, 1949–2017. Journal of Population Economics. https://doi.org/10.1007/s00148-021-00875-w

Cesarini, D., Lindqvist, E., Östling, R., & Wallace, B. (2016). Wealth, Health, and Child Development: Evidence from Administrative Data on Swedish Lottery Players*. The Quarterly Journal of Economics, 131(2), 687-738. https://doi.org/10.1093/qje/qjw001

Clark, G. (2014) The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility. Princeton University Press

Clark, G. (2012). What is the True Rate of Social Mobility in Sweden? A Surname Analysis, 1700-2012. 43.

Clark, G., & Cummins, N. (2015). Intergenerational Wealth Mobility in England, 1858-2012: Surnames and Social Mobility. The Economic Journal, 125(582), 61-85. https://doi.org/10.1111/ecoj.12165

Guirkinger, C., Aldashev, G., Aldashev, A., & Fodor, M. (2022). Economic Persistence Despite Adverse Policies: Evidence from Kyrgyzstan. The Economic Journal, 132(641), 258-272. https://doi.org/10.1093/ej/ueab037

Hanley, E. (2004). Did the Transformation to Post-Communism in Eastern Europe Restore Pre-Communist Property Relations? European Sociological Review, 20(3), 237-252. https://doi.org/10.1093/esr/jch024

Nye, J., Mason, G., Bryukhanov, M., Polyachenko, S., & Vasily, R. (2016). Social Mobility in the Russia of Revolutions, 1910-2015: A Surname Study. Discussion paper, mimeo.